Adriaan van Dis


Levensloop
Adriaan van Dis werd in 1946 geboren in Bergen NH. Zijn vader was een Indische Nederlander en zijn moeder een boerenmeisje uit Breda die elkaar in Indië hadden leren kennen. Zij had toen al drie dochters uit haar huwelijk met een KNIL-militair. Ook zijn vader was in Indië al eerder getrouwd geweest. De familie was door oorlog getekend. Als overlevende van het door de Britten getorpedeerde schip Junyo Maru werd zijn vader tewerkgesteld aan de Pakan Baroe spoorlijn op Sumatra. De echtgenoot van zijn moeder werd tijdens de Japanse bezetting (1942-1945) onthoofd en zij belandde met haar dochters in een interneringskamp. Adriaan, na de oorlog in Nederland geboren, was als het enige blanke kind en zonder eigen Indische geschiedenis in dit gezin een buitenstaander. Zijn woonomgeving droeg daar ook aan bij. In Bergen aan Zee woonden veel oud-Indiëgangers en Adriaan groeide op in een huis dat door vier repatriantenfamilies werd gedeeld.

Adriaans ouders konden niet met elkaar trouwen. Zijn vaders huwelijk was weliswaar voor de islamitische wet ontbonden, maar die scheiding had in Nederland geen geldigheid. Niemand mocht dit weten en voor de buitenwereld droeg Adriaan daarom de naam van zijn vader: Mulder. Officieel kreeg hij echter de achternaam van zijn moeder: Van Dis. Toen Adriaan ging studeren is hij zich ook daadwerkelijk zo gaan noemen.

Zijn vader was door zijn oorlogservaringen getraumatiseerd en arbeidsongeschikt geraakt. Bovendien vond hij het als migrant moeilijk om zijn plaats in het hem onbekende Nederland te vinden. Hij was altijd thuis en voedde Adriaan streng op en sloeg hem vaak. Adriaan herinnert zich hem als een wrede man, maar kan hem tegelijkertijd als een slachtoffer zien.

Opleiding
Zijn vader overleed in 1956 toen Adriaan tien was. Ondanks hun moeilijke relatie was Adriaan getroffen door het verlies, wat zijn schoolprestaties negatief beïnvloedde. Hij ging naar de mulo, de kweekschool en de hbs in Hilversum. Daarna ging hij naar Amsterdam om Nederlands te gaan studeren. Daar kwam hij in aanraking met het Afrikaans. In de taal herkende hij veel van het Petjo dat vroeger voor de grap bij hem thuis werd gesproken: kromtaal met veel verkeerd gelegde klemtonen. Ook de beladenheid van huidskleur in de Zuid-Afrikaanse literatuur herkende hij. Hij studeerde in 1979 af aan de Universiteit van Amsterdam met een doctoraalscriptie getiteld Om te vlieg: van bron tot boek, een onderzoek naar verschillen en overeenkomsten in een prozatekst van Breyten Breytenbach. Hij beschouwde Breytenbach als een voorbeeld en zou later een deel van zijn oeuvre in het Nederlands vertalen.

Carrière Tijdens zijn studie was Van Dis al werkzaam als redacteur bij NRC Handelsblad en na zijn afstuderen was hij tot 1982 aan de krant verbonden als chef van het katern Zaterdag Bijvoegsel. Zijn debuut Nathan Sid kwam voort uit een kookrubriek waarin hij over zijn herinneringen aan eten schreef. Die herinneringen hingen sterk samen met de strijd tussen zijn ouders – tussen de aardappels en de rijst. Deze bijdragen werden tot een boekje bewerkt dat in 1983 door J.M. Meulenhoff werd uitgegeven. Van Dis had er zelf niet veel vertrouwen in, maar het werd enthousiast ontvangen en kreeg de literaire prijs het Gouden Ezelsoor voor het best verkochte debuut van 1984.

In 1983 debuteerde Van Dis ook als televisiepresentator en kreeg landelijke bekendheid door zijn literaire praatprogramma Hier is... Adriaan van Dis. Het werd uitgezonden door de VPRO en in 1986 bekroond met de Nipkowschijf. De laatste uitzending was op 3 mei 1992. Van 1999 tot 2002 keerde hij terug op televisie voor vier seizoenen Zomergasten en daarmee sloot hij, naar eigen zeggen, definitief zijn televisiecarrière af. Van Dis' oeuvre is omvangrijk en hij is populair. Dit laatste blijkt uit het verzoek van de CPNB (Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek) om het Boekenweekgeschenk van 1996 te schrijven.

In 2008 bleek dat Van Dis het televisiemaken toch niet kan laten. Hij kwam met een zevendelige reeks voor de VPRO: Van Dis in Afrika, waarin hij een reisverslag maakte van een bezoek dat hij bracht aan zuidelijk Afrika. De serie werd beloond met de Zilveren Nipkowschijf.